Ayıplı Mal Nedir? Tüketicinin 4 Seçimlik Hakkı

Yeni aldığınız telefonun ekranı kendiliğinden karardıysa, ayakkabının dikişi ilk haftada söküldüyse ya da internetten sipariş ettiğiniz mobilya tanıtımdaki özellikleri taşımıyorsa hukuken ayıplı mal ile karşı karşıyasınız demektir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK), bu durumdaki tüketiciye ayıplı mal seçimlik haklar başlığı altında dört güçlü imkân tanır: bedel iadesi, ayıpsız ürünle değişim, ücretsiz onarım ve bedelden indirim. Üstelik seçim hakkı satıcının değil, tüketicinindir. Bu yazıda ayıplı malın ne olduğunu, dört seçimlik hakkın nasıl kullanılacağını, süreleri ve satıcı talebi reddederse izlenecek yolları açıklıyoruz.

Ayıplı Mal Nedir?

TKHK m. 8'e göre ayıplı mal; tüketiciye teslimi anında, taraflarca kararlaştırılmış olan örnek ya da modele uygun olmaması veya objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan maldır.

Ayrıca şu hâller de ayıp sayılır:

• Ambalajında, etiketinde, tanıtma ve kullanma kılavuzunda, internet portalında ya da reklam ve ilanlarında yer alan özelliklerden bir veya birden fazlasını taşımaması,
• Satıcı tarafından bildirilen veya teknik düzenlemesinde tespit edilen niteliğe aykırı olması,
• Muadili olan malların kullanım amacını karşılamaması,
• Tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan veya ortadan kaldıran maddi, hukuki veya ekonomik eksiklikler içermesi.

Yani ayıp yalnızca "bozukluk" değildir: Reklamda vaat edilen özelliğin üründe bulunmaması ya da montajın (talimata uygun yapılmasına rağmen) hatalı yapılması da ayıp kapsamındadır.

Açık Ayıp – Gizli Ayıp Ayrımı

Altı Ay Karinesi: İspat Yükü Kimde?

Teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların, teslim anında var olduğu kabul edilir. Bu süre içinde malın ayıplı olmadığını ispatlamak satıcıya düşer. Altı aydan sonra ortaya çıkan ayıplarda ise ayıbın teslim anında da mevcut olduğunu kural olarak tüketicinin ortaya koyması gerekir; bu noktada servis raporları ve bilirkişi incelemesi belirleyici olur.

Tüketicinin 4 Seçimlik Hakkı (TKHK m. 11)

Malın ayıplı olduğunun anlaşılması durumunda tüketici, aşağıdaki dört haktan dilediğini kullanabilir:

Dikkat edilmesi gereken noktalar:

• Seçim hakkı tüketicinindir. Satıcı "önce servise gönderelim" diyerek sizi onarıma zorlayamaz.
• Ücretsiz onarım ve değişim taleplerinde satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur; yani bu iki talebi doğrudan markaya veya ithalatçıya da yöneltebilirsiniz.
• Seçilen hak, satıcı için orantısız güçlük doğuracaksa sınırlanabilir: Örneğin basit bir vida eksikliği için ürünün komple değişimi istenemeyebilir; bu durumda tüketici diğer haklarını kullanır.
• Ücretsiz onarım veya değişim seçildiğinde talebin, azami tamir süresi içinde ve tüketiciye ciddi sorun doğurmayacak şekilde yerine getirilmesi gerekir; aksi hâlde tüketici diğer seçimlik haklarına dönebilir.
• Sözleşmeden dönme veya bedel indirimi hâlinde ödenen bedelin ilgili kısmı derhâl tüketiciye iade edilir.
• Seçimlik haklarla birlikte, varsa zararlar için Türk Borçlar Kanunu hükümlerine göre tazminat talep etme hakkı da saklıdır.

Süreler: Zamanaşımı Ne Kadar?

Özellikle gizli ayıplarda "garanti süresi bitti" gerekçesiyle talebin reddedilmesi sık karşılaşılan bir yanılgıdır: Garanti süresi ile ayıplı maldan doğan zamanaşımı ayrı kavramlardır ve hileyle gizlenen ayıplarda satıcı zamanaşımına sığınamaz.

Hakkınızı Adım Adım Nasıl Kullanırsınız?

1. Delilleri toplayın: Fatura, fiş, sipariş ekran görüntüsü, ürün fotoğraf/videoları ve varsa servis raporlarını saklayın.
2. Satıcıya başvurun: Hangi seçimlik hakkı kullandığınızı açıkça belirtin (örneğin "bedel iadesi istiyorum"). Yazılı başvuru (e-posta, kayıtlı mesaj, iadeli taahhütlü mektup) ispat açısından güçlüdür.
3. Sonuç alamazsanız hakem heyetine gidin: 2026 yılı için değeri 186.000 TL'nin altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvuru zorunlu yoldur. Başvuruyu e-Devlet üzerinden dakikalar içinde yapabilirsiniz; adımları tüketici hakem heyetine başvuru rehberimizde anlattık. Parasal sınırın ayrıntıları için 2026 hakem heyeti sınırı yazımıza bakabilirsiniz.
4. Sınırın üzerindeyse tüketici mahkemesi: 186.000 TL ve üzerindeki uyuşmazlıklarda tüketici mahkemesinde dava açılır; bu davalarda tüketiciler harçtan muaftır.
5. Kararın icrası: Hakem heyeti kararları tarafları bağlar; satıcı buna uymazsa icra takibi başlatılabilir.

Diğer tüketici uyuşmazlıkları ve haklarınız için tüketici hukuku sayfamızı da inceleyebilirsiniz.

Cayma Hakkı ile Ayıplı Mal Hakları Aynı Şey mi?

İnternetten yapılan alışverişlerde sıkça karıştırılan iki ayrı kurum vardır:

Yani mağazadan aldığınız üründe 14 günlük koşulsuz iade hakkı kural olarak yoktur (mağazanın kendi iade politikası hariç); ancak ürün ayıplıysa nereden alınmış olursa olsun dört seçimlik hakkınız vardır. İnternetten alışverişte ise 14 günlük cayma süresi geçse bile ayıplı mal hükümleri iki yıl boyunca devreye girebilir.

Örnek Olay: Adım Adım Bir Ayıplı Mal Süreci

Süreci somutlaştıralım:

1. Bir tüketici, e-ticaret sitesinden çamaşır makinesi satın alır; makine teslimden dört ay sonra su sızdırmaya başlar.
2. Tüketici satıcıya e-posta ile başvurur ve ayıpsız misli ile değişim hakkını kullandığını açıkça yazar. Ayıp ilk altı ay içinde ortaya çıktığından, makinenin teslim anında ayıpsız olduğunu ispat yükü satıcıdadır.
3. Satıcı "önce servis incelesin, tamir edelim" diyerek değişimi reddeder. Oysa seçim hakkı tüketicinindir; tüketici onarımı kabul etmek zorunda değildir.
4. Tüketici, e-Devlet üzerinden tüketici hakem heyetine başvurur; fatura, yazışmalar ve arıza videosunu ekler.
5. Hakem heyeti gerekirse bilirkişi incelemesi yaptırır ve ayıbı sabit görürse değişim (veya bedel iadesi) yönünde karar verir. Satıcı karara uymazsa tüketici icra takibi başlatabilir.

Bu örnekteki her adım, elinizdeki belgelerin gücüne dayanır; bu yüzden yazılı başvuru ve delil saklama alışkanlığı sürecin en önemli parçasıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Sadece sözlü şikâyetle yetinmek: İspatı zorlaştırır; başvurunuzu yazılı yapın.
• Satıcının yönlendirmesiyle hak değiştirmek: "Sadece tamir yapıyoruz" söylemi kanuna aykırıdır; seçim sizindir.
• Kutuyu/aksesuarı atmak: İade ve değişim süreçlerini pratikte zorlaştırabilir.
• Süreleri kaçırmak: Özellikle iki yıllık zamanaşımını ve altı aylık ispat karinesini aklınızda tutun.
• Kullanım hatası raporuna itiraz etmemek: Servisin "kullanıcı hatası" tespitine karşı hakem heyeti veya mahkemede bilirkişi incelemesi talep edilebilir.

Sonuç

Ayıplı mal karşısında tüketici çaresiz değildir: Kanun; bedel iadesi, değişim, ücretsiz onarım ve indirim şeklinde dört seçimlik hak tanır ve tercihi tüketiciye bırakır. Altı ay içinde çıkan arızalarda ispat yükünün satıcıda olması, onarım ve değişimde üretici ile ithalatçının da sorumlu tutulması ve hakem heyetine ücretsiz başvuru imkânı, bu hakların kullanımını oldukça erişilebilir kılar. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tutarlar ve parasal sınırlar her yıl güncellendiğinden başvuru öncesinde güncel değerleri ilgili kurumdan teyit etmeniz, karmaşık uyuşmazlıklarda ise hukuki yardım almanız yararınıza olacaktır.