Tenkis Davası Nedir, Hangi Sürede Açılır?

Anne veya babanız vefat etti; mirası tek bir kardeşe vasiyet ettiğini, sağlığında evini başkasına bağışladığını ya da tüm birikimini üçüncü bir kişiye bıraktığını öğrendiniz. Kanunun size tanıdığı asgari pay, yani saklı payınız zedelenmişse başvuracağınız yol tenkis davasıdır. Türk Medeni Kanunu (TMK) m.560-571 arasında düzenlenen bu dava, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü aşan kazandırmaları saklı pay sınırına "indirme" (tenkis) amacı taşır. Bu yazıda tenkis davasının ne olduğunu, kimlerin açabileceğini, hangi kazandırmalara karşı açılabileceğini ve en kritik konu olan 1 yıllık ve 10 yıllık süreleri anlatıyoruz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki yardım almanız yararınıza olacaktır.

Saklı Pay ve Tasarruf Edilebilir Kısım

Mirasbırakan malvarlığının tamamı üzerinde dilediği gibi tasarruf edemez. TMK m.505 uyarınca belirli yakınlar için ayrılması zorunlu bir saklı pay vardır; bunun dışında kalan bölüme tasarruf edilebilir kısım denir. Mirasbırakan vasiyetname, miras sözleşmesi veya sağlararası bağışla ancak bu kısım üzerinde serbestçe hareket edebilir.

TMK m.506'ya göre saklı pay oranları şöyledir:

Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır; bugün kardeşler tenkis davası açamaz. Yasal miras paylarının nasıl hesaplandığını mirasta zümre sistemi yazımızda, oranların örneklerini ise saklı pay nedir yazımızda bulabilirsiniz.

Örnek: Eşi ölmüş bir baba, tek çocuğunu bırakarak vefat ediyor ve 4.000.000 TL değerindeki tüm malvarlığını vasiyetle bir vakfa bırakıyor. Çocuğun yasal miras payı terekenin tamamı, saklı payı ise bunun yarısı (2.000.000 TL) olur. Vakfa yapılan kazandırma, çocuğun saklı payını karşılayacak ölçüde, yani 2.000.000 TL'ye kadar tenkis edilir.

Tenkis Davası Nedir?

Tenkis davası, saklı payı ihlal edilen mirasçının, mirasbırakanın tasarruf edilebilir kısmı aşan ölüme bağlı veya sağlararası kazandırmalarının yasal sınıra çekilmesini istediği yenilik doğuran bir davadır. Dava kabul edildiğinde aşan kısım geçersiz kılınır ve saklı paylı mirasçıya iadesine karar verilir. Önemli noktalar:

• Dava ancak mirasın açılmasından (mirasbırakanın ölümünden) sonra açılabilir; mirasbırakan hayattayken saklı pay ihlali iddiasıyla dava açılamaz.
• Kazandırmanın vasiyetname, miras sözleşmesi ya da sağlararası bağış olması fark etmez; her biri tenkise konu olabilir.
• Tenkis kural olarak nispi işler: birden fazla kazandırma varsa hepsi orantılı biçimde indirilir; ancak mirasbırakan aksini öngörmüşse ona uyulur.

Muris muvazaasından farkı

Uygulamada tenkis davası sık sık "muris muvazaası"yla karıştırılır. Mirasbırakan taşınmazı gerçekte bağışladığı hâlde tapuda satış gibi göstermişse, bu bir muvazaadır ve saklı paylı olsun olmasın tüm mirasçılar süreye bağlı olmaksızın tapu iptal ve tescil davası açabilir. Tenkis davası ise gerçekten yapılmış (muvazaasız) bir bağış veya vasiyete karşı, yalnızca saklı paylı mirasçılar tarafından ve süreye bağlı olarak açılır. İki dava terditli (kademeli) biçimde birlikte de açılabilir: önce muvazaa, kabul edilmezse tenkis istenir.

Tenkis Davasını Kimler Açabilir?

TMK m.560 uyarınca davacı, saklı payı zedelenen mirasçıdır: altsoy, ana-baba ve sağ kalan eş. Her saklı paylı mirasçı kendi payı için ayrı dava açabilir; birinin açtığı dava diğerinin lehine sonuç doğurmaz.

TMK m.562, saklı paylı mirasçının bu davayı açmaması hâlinde alacaklılarına ve iflas idaresine de sınırlı bir dava hakkı tanır: mirasçı kendisine düşen saklı payı almış olsaydı alacaklıların alacakları karşılanacak idiyse, alacaklılar mirasçının kendilerine tanınan süre içinde dava açmaması üzerine tenkis isteyebilir.

Davalı ise kazandırmadan yararlanan kişidir: vasiyet alacaklısı, atanmış mirasçı, bağış alan üçüncü kişi ya da yasal mirasçılardan biri.

Hangi Kazandırmalar Tenkise Tabidir?

Ölüme bağlı tasarrufların (vasiyetname, miras sözleşmesi) tenkise tabi olduğu açıktır. Sağlararası kazandırmalarda ise TMK m.565 dört hâli sayar:

1. Mirasbırakanın miras payına mahsuben yaptığı, ancak denkleştirmeye tabi olmayan kazandırmalar (çeyiz, kuruluş sermayesi, borç affı gibi),
2. Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar,
3. Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlar ile ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı olağan hediyeler dışındaki bağışlar,
4. Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar.

Dördüncü bent özellikle önemlidir: ölümden bir yıldan çok önce yapılmış bir bağış bile, saklı payı boşa çıkarma amacı ispatlanırsa tenkise tabi tutulabilir. Mirasbırakanın kendisine veya eşine hayat sigortası yaptırması (m.567) ile intifa/irat gibi kazandırmalar (m.568) da özel hükümlerle tenkis kapsamındadır.

Tenkiste sıra (TMK m.570)

Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar şu sırayla yapılır:

1. Önce ölüme bağlı tasarruflar (vasiyet ve miras sözleşmesi),
2. Bunlar yetmezse sağlararası kazandırmalar, en yeni tarihlisinden en eski tarihlisine doğru.

Yani mirasbırakanın 15 yıl önce yaptığı bağış, daha yeni bir vasiyetname ve daha yeni bağışlar saklı payı karşılamaya yetiyorsa hiç dokunulmadan kalabilir.

Tenkis Davası Zamanaşımı: 1 Yıl ve 10 Yıl Kuralı

En sık hak kaybına yol açan konu sürelerdir. TMK m.571'e göre tenkis davası açma hakkı:

• Mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren 1 yıl,
• Her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden 10 yıl geçmekle düşer.

Bu sürelerin iki önemli özelliği vardır:

• Kanun "zamanaşımı" demese de Yargıtay uygulamasında bu süreler hak düşürücü süre kabul edilir; hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınır, durmaz ve kesilmez. Halk arasında "tenkis davası zamanaşımı" olarak anılsa da teknik olarak hak düşürücü süredir.
• Öğrenme tarihi konusunda ispat yükü, sürenin dolduğunu ileri süren davalıdadır; ancak vasiyetnamenin açılma tutanağını imzaladığınız gün öğrenme gerçekleşmiş sayılır.

TMK m.571/3'e göre süre dolsa bile def'i olarak tenkis her zaman ileri sürülebilir: örneğin vasiyet alacaklısı sizden vasiyetin yerine getirilmesini isterse, siz süreyi geçirmiş olsanız dahi saklı payınızın ihlal edildiğini savunma olarak öne sürebilirsiniz. Ayrıca bir tasarrufun iptali (örneğin ehliyetsizlik veya şekil eksikliği nedeniyle) mümkünse, tenkis yerine 1 yıl/10 yıl/20 yıl süreli iptal davası (m.559) da değerlendirilmelidir.

Dava Nasıl Açılır?

• Görevli mahkeme: Asliye hukuk mahkemesi.
• Yetkili mahkeme: TMK m.576 gereği mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi; bu yetki kesindir.
• Harç: Dava değeri üzerinden nispi harç alınır; değer tenkis edilmesi istenen kazandırmanın tutarına göre belirlenir. Güncel harç oranını adliye veznesinden teyit edin.
• Hazırlanacak belgeler: Veraset ilamı (mirasçılık belgesi), vasiyetname veya bağış belgeleri, tapu kayıtları, banka hareketleri, tereke tespiti için malvarlığı listesi.
• Dava süreci: Tereke değeri ölüm tarihi itibarıyla, bilirkişi marifetiyle belirlenir; tenkise tabi kazandırmalar eklenir, saklı pay hesaplanır ve aşan kısım için karar verilir. Tenkis edilen taşınmazın bölünmesi mümkün değilse, davalı dilerse aşan kısmın para olarak ödenmesini seçebilir (m.564).

Dilekçe yazımı için dava dilekçesi nasıl yazılır rehberimize göz atabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Mirasbırakan hayattayken dava açmaya çalışmak: Dava reddedilir; saklı pay ancak ölümle doğar.
• Öğrenme tarihini geciktirmek için beklemek: Vasiyetname açılma tutanağını imzaladıysanız süre işlemeye başlamıştır.
• Mirası reddedip sonra tenkis istemek: Mirası reddeden kişi mirasçılık sıfatını kaybettiğinden tenkis davası açamaz.
• Denkleştirme ile tenkisi karıştırmak: Mirasbırakanın altsoyuna yaptığı kazandırmaların miras payına mahsuben iadesi (m.669 vd.) ayrı bir kurumdur; tenkis yalnızca saklı pay ihlalinde gündeme gelir.
• Muvazaa iddiasını atlamak: Tapuda "satış" görünen işlem gerçekte bağışsa, süreye bağlı olmayan muvazaa davası çoğu zaman daha güçlü bir yoldur.

Sonuç

Tenkis davası, mirasbırakanın vasiyet veya bağışlarla saklı payınızı ihlal etmesi hâlinde kanunun size tanıdığı koruma aracıdır. Altsoy için yasal payın yarısı, ana-baba için dörtte biri, sağ kalan eş için ise durumuna göre tamamı veya dörtte üçü saklı paydır. Dava mirasın açılmasından sonra, öğrenmeden itibaren 1 yıl ve her hâlde 10 yıl içinde asliye hukuk mahkemesinde açılmalıdır; bu süreler hak düşürücü olduğundan gecikmek dava hakkını tamamen ortadan kaldırır. Terekenin karmaşık olduğu, birden fazla kazandırmanın bulunduğu veya muvazaa şüphesinin olduğu durumlarda bir avukattan hukuki yardım almanız faydalı olacaktır.